Hipoglikemia objawy / pierwsza pomoc

Hipoglikemia to stan obniżonego stężenia glukozy we krwi (potocznie zwany ,,spadkiem cukru we krwi’’). Niedobór glukozy może prowadzić do zaburzeń świadomości – od nadmiernego pobudzenia, aż po utratę przytomności i śpiączkę hipoglikemiczną. Glukoza stanowi podstawowe źródło energii dla układu nerwowego, dlatego jej zbyt niski poziom we krwi negatywnie wpływa na pracę mózgu. Jeśli węglowodany nie zostaną szybko dostarczone do organizmu, niedocukrzenie będzie narastać, co może skutkować bezpośrednim zagrożeniem dla życia pacjenta.

Prawidłowa glikemia stanowi podstawowy element profilaktyki niedocukrzenia. U zdrowej osoby poziom glukozy we krwi na czczo zazwyczaj mieści się w granicach 70-99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l) i jest utrzymywany dzięki prawidłowemu działaniu mechanizmów hormonalnych regulujących gospodarkę węglowodanową. Wartości poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l) uznawane są za niski poziom cukru. U osób chorujących na cukrzycę, zakresy docelowe mogą być ustalane indywidualnie przez lekarza prowadzącego, szczególnie w przypadku leczenia insuliną lub doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi. Regularna kontrola glikemii pozwala skuteczniej zapobiegać hipoglikemii.

Przyczyny hipoglikemii

Cukrzyca – najczęstsza przyczyna hipoglikemii. Niedocukrzenie u osób chorych na cukrzycę najczęściej wynika z zaburzenia równowagi między ilością przyjętych węglowodanów a dawką insuliny lub leków obniżających poziom glukozy. Problem ten częściej dotyczy pacjentów z cukrzycą insulinozależną niż u osób stosujących wyłącznie doustne leki przeciwcukrzycowe. Do hipoglikemii może dojść w sytuacji podania zbyt dużej dawki insuliny w stosunku do spożytego posiłku, pominięcia posiłku lub spożycia zbyt małej ilości węglowodanów. Ryzyko niedocukrzenia zwiększa się także podczas intensywnego wysiłku fizycznego lub przebiegu infekcji, kiedy zapotrzebowanie organizmu na energię ulega zmianie, a dotychczasowe dawki leków mogą okazać nieadekwatne.

Niedożywienie – może prowadzić do hipoglikemii w wyniku niedostatecznej podaży energii w stosunku do zapotrzebowania organizmu. Do niedocukrzenia dochodzi zwłaszcza wtedy, gdy spożycie węglowodanów jest zbyt małe lub posiłki są pomijane. Ryzyko zwiększa się w sytuacjach przewlekłego głodzenia, diety o niskim indeksie glikemicznym oraz w stanach długiego unieruchomienia. W takich sytuacjach rezerwy glukozy w organizmie ulegają wyczerpaniu.

Hipoglikemia celowa (próba samobójcza) – jest następstwem świadomego przyjęcia nadmiernej dawki insuliny lub leków o działaniu hipoglikemizującym. W wyniku tego dochodzi do nagłego spadku glukozy we krwi, które może mieć ciężki i przedłużony przebieg. Stan ten wymaga pilnej interwencji medycznej i najczęściej związany jest z podaniem zbyt dużej ilości insuliny.

Nowotwory – niektóre guzy mogą być przyczyną nawracających epizodów hipoglikemii. Dotyczy to zwłaszcza nowotworów wydzielających insulinę lub substancje o podobnym działaniu. Przykładem jest insulinoma, czyli guz trzustki powodujący niekontrolowane wydzielanie insuliny, co powoduje że poziom glukoze we krwi spada poniżej normy, niezależnie od spożycia pokarmu.

Zaburzenia hormonalne – prawidłowe utrzymanie poziomu glukozy we krwi zależy od współdziałania wielu hormonów regulujących gospodarkę węglowodanową. Ich niedobór może upośledzić mechanizmy odpowiedzialne za podnoszenie stężenia glukozy. Do hipoglikemii może dochodzić m.in. w przebiegu niewydolności kory nadnerczy oraz w przypadku niedoczynności przysadki mózgowej. W stanach tych organizm ma ograniczoną zdolność do przeciwdziałania spadkom poziomu cukru we krwi, szczególnie w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania energetycznego lub stresu.

Objawy hipoglikemii

Objawy hipoglikemii mogą mieć różnorodny charakter i nasilenie. Do najczęściej występujących należą uczucie głodu, uczucie zmęczenia, nadmierne pocenie, zawroty głowy oraz drżenie rąk. Często pojawia się również nadmierna potliwość, a w cięższych przypadkach mogą występować drgawki. U pacjentów obserwuje się także zaburzenia widzenia, zaburzenia koncentracji oraz kołatanie serca, którym może towarzyszyć uczucie niepokoju. W miarę pogłębiania niedocukrzenia mogą pojawić się także zaburzenia mowy i zaburzenia koordynacji ruchowej, a w skrajnych sytuacjach nawet utrata przytomności.

Objawy hipoglikemii łatwo pomylić ze stanem, który powoduje spożycie alkoholu lub z zaburzeniami psychicznymi. W Polsce kilka milionów osób choruje na cukrzycę, a znaczna część z nich doświadcza wahań poziomu stężenia glukozy we krwi. Szacuje się, że nawet około jednej trzeciej pacjentów z cukrzycą przechodzi przynajmniej jeden epizod ciężkiej hipoglikemii w ciągu roku. Warto jednak pamiętać, że obniżony poziom cukru we krwi może wystąpić także u osób, które nie chorują na cukrzycę.

Pierwsza pomoc u osób przytomnych

Osoby przytomne, u których występują objawy hipoglikemii, mogą same zgłaszać potrzebę spożycia czegoś słodkiego. Gdy osoba jest przytomna i może połykać, należy jak najszybciej podać łatwo przyswajalne węglowodany, np. kostkę cukru, słodki napój (np. pepsi), sok owocowy. Po około 15-20 minutach należy sprawdzić stan poszkodowanego. Jeśli objawy nie ustępują, można ponownie podać porcję cukrów prostych. 

Jeśli w domu dostępny jest glukometr, można zmierzyć poziom glikemii w celu potwierdzenia zbyt niskiego stężenia glukozy we krwi i skuteczności podjętych działań.

W stanie niedocukrzenia zabronione jest picie alkoholu przez osobę chorą oraz zmuszanie jej do picia czy jedzenia, jeśli ma trudności z połykaniem.

Pierwsza pomoc u osób nieprzytomnych

W przypadku utraty przytomności, należy w pierwszej kolejności sprawdzić, czy oddycha udrażniając drogi oddechowe i oceniając oddech przez 10 sekund. W przypadku braku oddechu należy rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową. Jeśli oddech jest zachowany, należy ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej bezpiecznej.

W każdym przypadku trzeba wezwać Zespół Ratownictwa Medycznego dzwoniąc pod numer 999 lub 112. 

Szybka reakcja ma kluczowe znaczenie, ponieważ ciężka hipoglikemia może prowadzić do poważnych powikłań i stanowić zagrożenie życia. Aby potwierdzić, że przyczyną niepokojących objawów może być spadek cukru we krwi, warto sprawdzić rzeczy osobiste poszkodowanego. Należy zwrócić uwagę, czy ma przy sobie przedmioty wskazujące na cukrzycę (pen z insuliną, pompa insulinowa lub bransoletka, opaska informująca o chorobie). 

Od 7 maja 2025 roku obowiązuje nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, która rozszerza zakres pierwszej pomocy. Każdy świadek zdarzenia może podać lek ratujący życie, nawet bez przeszkolenia medycznego, jeśli lek jest dostępny na miejscu i jego użycie może zapobiec poważnemu pogorszeniu zdrowia lub śmierci.

Przepisy, które weszły w życie 30 maja 2025 roku, obejmują również podanie glukagonu w przypadku hipoglikemii. Lek może podać każda osoba obecna na miejscu zdarzenia, działająca w dobrej wierze i sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia.

Zapobieganie hipoglikemii

Aby uniknąć hipoglikemii, należy regularnie kontrolować poziom cukru we krwi za pomocą glukometru i dążyć do utrzymywania wartości powyżej 70 mg/dl.

U osób chorujących na cukrzycę szczególnie ważne jest właściwe dostosowanie dawek insuliny i leków przeciwcukrzycowych do zaleceń dietetycznych oraz planowanego wysiłku fizycznego. Zbyt duża dawka insuliny, pominięcie posiłku lub nadmierny wysiłek fizyczny mogą prowadzić do nagłego spadku glikemii. Należy spożywać regularne posiłki, unikać nieprawidłowo zbilansowanej diety oraz zachować ostrożność przy spożyciu alkoholu, który może powodować hipoglikemię.