Schemat ABCDE w ratownictwie – Jak ocenić stan poszkodowanego krok po kroku?

Wypadek, nagłe zasłabnięcie, czy sytuacja kryzysowa? Chaos, panika, a może niepewność? Co robić i od czego zacząć? Właśnie w takich chwilach i udzielając pierwszej pomocy stajemy przed ogromnym wyzwaniem – wtedy z pomocą przychodzi schemat ABCDE – proste, ale niezwykle potężne narzędzie. 

Schemat ABCDE stanowi złoty standard w pierwszej pomocy i medycynie ratunkowej na całym świecie. To nieskomplikowany protokół dla lekarzy, ale logiczna mapa drogowa, która porządkuje działania, pozwala opanować chaos i realnie ratuje ludzkie życie. Prawidłowa ocena stanu poszkodowanego to klucz do sukcesu.

Na czym polega schemat ABC? Koncentruje się na trzech filarach gdzie: A (Airway) – to drogi oddechowe, B (Breathing) – nasz oddech, C (Circulation) – oznacza krążenie. Schemat ten to rewolucja, która uporządkowała wszelkie podstawowe zabiegi resuscytacyjne. Jednak  prowadzone doświadczenia kliniczne i dane kliniczne pokazały, że to za mało dlatego ewolucja do pięciu liter poprzez wprowadzanie liter D (Disability) i E (Exposure) – była kluczowa. 

Nazwa schemat ABCDE pochodzi od pierwszych liter angielskich słów oznaczających kolejne kroki i pozwala objąć spojrzeniem całego pacjenta oraz zająć się wszystkimi bezpośrednimi zagrożeniami dla jego życia i zdrowia.

Badanie ABCDE jako mapa drogowa w sytuacji kryzysowej dla zespołów ratownictwa medycznego

Udzielanie pierwszej pomocy to proces, w którym każdy następujący po sobie krok wynika z poprzedniego przez nas wykonanego. Schemat postępowania ABCDE jest właśnie takim procesem, który prowadzi za rękę, wskazując, co sprawdzamy najpierw, a co w dalszej kolejności, zgodnie z fizjologiczną i hierarchią wszelkich mogących nadarzyć się zagrożeń. Dzięki temu schematowi ocena stanu poszkodowanego staje się bardzo uporządkowana.

Badanie ABCDE krok po kroku – stopniowa i prawidłowa ocena stanu poszkodowanego w udzielaniu pierwszej pomocy. Na czym polega schemat abc?

A (Airway) – upewnij się, że drogi oddechowe u poszkodowanego są drożne

Drogi oddechowe to fundament naszego organizmu. Nasz mózg bez tlenu zaczyna umierać już po 4-6 minutach. Zanim podejmiemy jaki kolwiek krok konieczna jest ocena drożności dróg oddechowych poszkodowanego. Należy sprawdzić, czy wdychane powietrze ma jak skutecznie dotrzeć do płuc. U osoby nieprzytomnej główną z przyczyn jest właśnie  niedrożność w wyniku zapadającego się języka, który w wyniku zwiotczenia blokuje gardło i zatyka górne drogi oddechowe. Inne bezwzględne zagrożenia to m.in. obecność krwi, wymiociny,powybijane zęby/ ciała obce w jamie ustnej. Zapamiętajmy zatem, że sprawdzenie drożności dróg oddechowych jest  priorytetowe!

Jak należy poprawnie to zrobić?

• Rękoczyn czoło – żuchwa: Jeżeli nie doszło u naszego poszkodowanego do urazu kręgosłupa, należy ułożyć jedną z naszych dłoni na czole poszkodowanego i delikatnie odgiąć jego głowę do tyłu. Palcami drugiej ręki unieś żuchwę do góry- ten prosty i skuteczny manewr unosi język i zapewnia prawidłową drożność dróg oddechowych.
• Wysunięcie żuchwy: U większości ofiar z wypadków, u których podejrzewamy uraz kręgosłupa, najbezpieczniejszej używać tej techniki. Należy uklęknąć za głową poszkodowanego, złapać oburącz za kąty żuchwy i przesunąć ją do przodu, starając się tym samym nie poruszać głową. W taki sposób skutecznie otwieramy drogi oddechowe u poszkodowanego.

Prosty manewr odgięcia głowy poszkodowanego, wykonany w pierwszych sekundach ma większe znaczenie niż bardziej zaawansowane leki podane kilka minut później. Bez podstaw zapewnienia drożności dróg oddechowych dalsze działania, jak m.in. uciski klatki piersiowej, nie mają większego sensu. Ocena drożności dróg oddechowych musi być wykonana w pierwszej kolejności!

B (Breathing) – ocena oddechu poszkodowanego

Podczas gdy drogi oddechowe poszkodowanego są otwarte (A), sprawdź, czy poszkodowany oddycha i wykonaj to w maksymalnie 10 sekund. Używając wszystkich zmysłów, stosuj metodę “widzę, słyszę i czuję”:

• WIDZĘ: Pochyl się nad poszkodowanego i obserwuj klatkę piersiową. Czy unosi się ona regularnie i symetrycznie? Stale sprawdzaj ruchy klatki piersiowej i oceniaj jej ruchy. Czy poszkodowany używa dodatkowych mięśni szyi, co może świadczyć o wysiłku?
• SŁYSZĘ: Przystaw swoje ucho do ust i nosa poszkodowanego. Nasłuchuj u niego szmeru przepływającego powietrza. Czy słyszysz jakiekolwiek niepokojące dźwięki, jak bulgotanie (obecność płynu w drogach oddechowych) lub różnego rodzaju świsty?
• CZUJĘ: Na własnym policzku próbuj wyczuć ciepło z ust poszkodowanego i ruch wydychanego przez poszkodowanego powietrza.

Ważne, by szczególną uwagę zwróć na tzw. oddech agonalny. Nie jest to prawdziwy oddech, a odruch umierającego mózgu. Wygląda często na gwałtowne westchnienia lub tzw.”rybie łapanie powietrza”. Według wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji jeśli mamy do czynienia z oddech agonalnym, traktujemy go jak zatrzymanie funkcji życiowych i rozpocznamy resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). Ocena oddechu sprawdzenia czy poszkodowany oddycha wymaga skupienia, by nie popełnić żadnego błędu. Prawidłowa ocena oddechu jest kluczowa do podejmowania dalszych kroków.

C (Circulation) – krążenie i tamowanie krwotoków

Po upewnieniu się, że poszkodowany oddycha, czas na ocenę jego krążenia. Skupić należy się tu na dwóch rzeczach: poszukiwaniu przyczyny utraty przytomności w tym oznak pracy serca oraz identyfikacji masywnych krwawień zewnętrznych.

Jeśli mamy do czynienia z masywnym, pulsującym lub obficie sączącym się krwotokiem z kończyny, jego zatamowanie staje się absolutnym priorytetem – nawet przed przystąpieniem do udrożnienia górnych dróg oddechowych! Użyj opaski uciskowej (jak np.: stazy taktycznej) lub mocnego ucisku bezpośredniego na ranę. Ocena krążenia i zatamowanie krwawień zewnętrznych może decydować o przeżyciu, zanim pacjent trafi do szpitala na oddziały ratunkowe.

Jeżeli nie ma masywnego krwawienia, oceń krążenie, sprawdzając przede wszystkim:

• Tętno: sprawdzane na tętnicy szyjnej przez minimum 10 sekund.
• Kolor i temperaturę skóry: Bladość, zimno, potliwość skóry to klasyczny objaw wstrząsu.
• Nawrót kapilarny: Uciśnij paznokieć poszkodowanego na 5 sekund. Różowy kolor powinien wrócić w mniej niż 2 sekundy, jeśli trwa to dłużej, krążenie jest upośledzone, a w sytuacji zagrożenia życia stan  osoby nieprzytomnej jest poważny.

D (Disability) – ocena stanu neurologicznego

Szybka ocena stanu poszkodowanego pod kątem neurologicznym ak, by sprawdzić, co dzieje się w głowie poszkodowanego i jaki jest jego stan przytomności.

Do oceny przytomności poszkodowanego służy prosta skala AVPU:

• A (Alert) – Poszkodowany reaguje, jest przytomny, ma otwarte oczy, jest w stanie logicznie odpowiedzieć na zadane pytanie i reaguje na polecenia głosowe.
• V (Verbal) – Jest nieprzytomny, ale otwiera oczy i/ lub porusza się, gdy wydawane są głośne polecenia głosowe.
• P (Pain) – Reaguje na ból, ale nie reaguje na głos, reakcja poszkodowanego pojawia się, gdy stosujesz bodźce bólowe (np. silny ucisk na paznokieć).
• U (Unresponsive) – Nieprzytomny, niereagujący, brak jakiejkolwiek reakcji na bodźce zewnętrzne.

Sprawdź źrenice – poświeć w oczy latarką (może być ta z telefonu). Oceń czy badane źrenice są równe? Czy zawężają się pod wpływem światła? 

Nierówne i/ lub niereagujące źrenice po urazie to groźny sygnał, mogący świadczyć o narastającym w szybkim tempie obrzęku mózgu. Tylko wczesne wychwycenie takich zmian przez pierwszą osobę na miejscu zdarzenia jest kluczowe dla dalszego leczenia. Stan przytomności poszkodowanego może się dynamicznie i drastycznie zmieniać.

E (Exposure) – Badanie urazowe oraz ochrona przed wychłodzeniem

Ostatni etap schematu abc to dokładne obejrzenie całego ciała poszkodowanego i zadbanie o komfort termiczny. Obowiązuje tu prosta zasada pierwszej pomocy: “rozbierz, aby zobaczyć, przykryj, by nie wychłodzić”.

Exposure (Ekspozycja): Zawsze z poszanowaniem godności osoby poszkodowanej, rozetnij i/lub zdejmij ubranie, by poszukać jakichkolwiek obrażeń, których nie widać na pierwszy rzut oka. Przeprowadź szybkie badanie urazowe dotykając całego ciała od stóp do głów, poszukając bólu, obrzęków i niestabilności- jest to ważny element oceny poszkodowanego w pierwszej pomocy.

Environment (Środowisko): Ochrona przed utratą ciepła tzw. hipotermią jest niezwykle ważna, nawet w ciepły i pogodny dzień. Wychłodzony organizm znacznie gorzej krzepnie, co tym samym nasila krwawienie i pogarsza stan przytomności poszkodowanego. Zdejmij wszystkie mokre ubrania, osusz skórę i okryj poszkodowanego kocem termicznym, odzieżą, a najlepiej folią NRC (“kocem ratunkowym”), srebrną stroną do ciała poszkodowanego. Jeśli stan poszkodowanego jest stabilny, a jest nieprzytomny i oddycha, należy ułożyć go w pozycji bezpiecznej / pozycji leżącej.

Schemat ABCDE w pierwszej pomocy w medycynie ratunkowej oraz szpitalnych oddziałach ratunkowych

1. Bezpieczeństwo! Gdy zobaczysz osobę potrzebującą pomocy i zanim cokolwiek zrobisz, upewnij się, że Tobie nic nie grozi. Martwy ratownik nie pomoże nikomu! Ocena stanu poszkodowanego z powodu odniesionych obrażeń musi być przeprowadzona z uwzględnieniem kąta własnego bezpieczeństwa.
2. Czy wystąpił masywny krwotok? Jeśli tak, zatamuj go natychmiastowo!
3. A – Udrożnij drogi oddechowe!
4. B – Sprawdź oddech (minimum 10 sekund). Jeśli brak oddechu lub jest agonalny – dzwoń pod 112 i rozpocznij RKO.
5. C – Oceń krążenie – zatamuj pozostałe krwawienia.
6. D – Oceń stan przytomności (AVPU) i reakcje źrenic.
7. E – Zbadaj całe ciało – chroń przed wychłodzeniem!

Pamiętaj, że schemat ABCDE to uniwersalne wytyczne, które są stosowane zarówno przez przypadkowych świadków okoliczności zdarzenia, oraz profesjonalne zespoły ratownictwa medycznego. To proces dynamiczny – po dojściu do “E” regularnie należy wracać do “A” i oceniać stan poszkodowanego stale od nowa.

Nie bój się pomagać. Działaj z głową, działaj według schematu!

Schemat ABCDE to więcej niż tylko procedura – to sposób posiadanego myślenia, który wprowadza porządek w panującym chwilowo chaosie i daje pewność działania. Jest to narzędzie, które pod kątem bezpieczeństwa pozwala skupić się na tym, co najważniejsze oraz podejmować właściwe decyzje pod presją czasu w sytuacji zagrożenia życia na miejscu zdarzenia.

Sama teoria to za mało bo nic nie zastąpi praktyki. Dlatego gorąco zachęcamy do wzięcia udziału w podstawowym kursie pierwszej pomocy, gdzie pod okiem Naszych instruktorów i aktywnych zawodowo ratowników medycznych, będziecie mogli przećwiczyć badanie ABCDE w realistycznych scenariuszach i nabrać pewności, która w różnych sytuacjach i  krytycznym momencie ratuje czyjeś życie. Poszerzenie wiedzy na temat podstawowych działań mających na celu utrzymanie zdrowia i życia u poszkodowanego czy osoby nieprzytomnej to inwestycja w bezpieczeństwo nas wszystkich.

Najczęściej zadawane pytania w temacie schematu ABCDE:

Jaka jest absolutnie najważniejsza zasada w pierwszej pomocy? 

Twoje własne bezpieczeństwo. PAMIĘTAJ = Zanim pobiegniesz do poszkodowanego, rozejrzyj się i upewnij, że nic Ci nie zagraża. Martwy bohater nikomu nie pomoże. Dopiero gdy jest bezpiecznie, podejdź i krok po kroku oceń jego stan poszkodowanego według schematu ABCDE, który pozwala działać logicznie, a nie w presji i panice.

Co należy zrobić, gdy osoba poszkodowana jest nieprzytomna, ale wyczuwam jej oddech? 

Jeżeli masz pewność, że oceniany przez ciebie oddech jest prawidłowy i nie wystąpił uraz kręgosłupa, najlepszym wyjściem jest poprawne ułożenie tej osoby w pozycji bezpiecznej. Jest to prosta czynność, która chroni jego drogi oddechowe przed zablokowaniem przez język, ciała obcego lub wymiociny. Należy zwrócić uwagę, by co chwilę sprawdzać, czy oddech nie zanika.

Czym właściwie różni się schemat ABCDE od starszego ABC? 

Kiedyś skupiano się głównie na schemacie ABC, czyli drogach oddechowych, oddechu i krążeniu i była to absolutna podstawa. Z czasem jednak stwierdzono, że to nie wszystko, dlatego dodano D (ocenę neurologiczną, np. przytomności na zadane bodźce) i E (badanie całego ciała i niezbędny dodatkowy sprzęt na ochronę przed zimnem). ABCDE to pełniejsza, bardziej kompleksowa wersja, która pozwala zauważyć więcej zagrożeń aby skutecznie reagować!

Nie mam pewności, czy oddech poszkodowanego jest prawidłowy. Co należy zrobić? 

To częsta wątpliwość a zasada jest bardzo prosta: jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości, a osoba straciła przytomność to działaj tak, jakby tego oddechu nie było. Najlepiej od razu  rozpocząć uciskanie klatki piersiowej u osoby,która tego nie potrzebuje, niż zaniechać udzielania pomocy, gdy jest ona absolutnie kluczowa dzwoniąc pod numer alarmowy  999/112 – postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

Podejrzewam uraz kręgosłupa. Czy mogę pomagać poszkodowanemu? 

Podstawową rolą osoby udzielającej pomocy to oczywiście udzielenie poszkodowanemu  dostatecznej pomocy! Najważniejsza zasada: nie ruszaj poszkodowanego, jeżeli nie jest to konieczne (np. gdy nie ma zagrożenia pożarem). Staraj się ustabilizować jego głowę w takiej pozycji, w jakiej zastałeś. Sprawdź drogi oddechowe i oddech, ale rób to delikatnie bez odginania głowy. Twoim zadaniem jest na celu utrzymanie życia do przyjazdu karetki z zespołem ratownictwa medycznego, a nie jego przesuwanie.

Czy ratownicy medyczni też używają tego schematu? Co im powiedzieć, gdy przyjadą na miejsce zdarzenia? 

Schemat ABCDE to dla ratowników medycznych chleb powszedni. Jest to uniwersalny język medycyny ratunkowej. Gdy przekażesz im poszkodowanego, opowiedz krótko – co się stało, co udało Ci się sprawdzić, co dowiedzieć od świadków zdarzenia (np. “był on nieprzytomny, reagował na ból i oddech prawidłowy”) i co zrobiłeś w celu udzielenia pierwszej pomocy. Każda informacja jest dla nich na wagę złota.