Skróty w ratownictwie medycznym – pals, bls co to jest

W ratownictwie medycznym liczy się każda sekunda. W celu usprawnienia przekazu informacji między służbami ratowniczymi oraz standaryzacji działań na całym świecie, wprowadzono system skrótów w ratownictwie medycznym. Ich znajomość jest niezbędna nie tylko dla medyków, ale także dla świadków zdarzenia.

BLS ( Basic Life Support) – podstawowe zabiegi resuscytacyjne.

Podstawowe zabiegi resuscytacyjne (BLS) to sekwencja czynności, które każda osoba znajdująca się w pobliżu poszkodowanego ma nie tylko prawo, ale i moralny obowiązek podjąć – niezależnie od tego, czy ukończyła oficjalnie szkolenie z zakresu pierwszej pomocy. Podjęcie tych działań ma kluczowe znaczenie dla przeżycia pacjenta. Szybka i skuteczna resuscytacja krążeniowo oddechowa oraz użycie automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED) nie tylko ratuje poszkodowanego, ale także ułatwia pracę zespołom ratownictwa medycznego. Skuteczne wykonanie podstawowych czynności resuscytacyjnych (BLS) stanowi kluczowy element wstępny umożliwiający wdrożenie zaawansowanych procedur ratunkowych, takich jak zaawansowane zabiegi resuscytacyjne (ALS) u dorosłych oraz pediatryczne zaawansowane zabiegi resuscytacyjne (PALS) u dzieci. Prawidłowo prowadzona resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO) istotnie skraca czas hospitalizacji oraz zmniejsza ryzyko trwałych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego (OUN).

Zgodnie z wytycznymi ERC na rok 2025, kluczowe elementy podstawowych czynności ratujących życie u osób dorosłych to:

Szybkie rozpoznanie nagłego zatrzymania krążenia.
Powiadomienie służb ratunkowych (numer alarmowy 999/112).
Prowadzenie uciśnięć klatki piersiowej.
Wykonywanie oddechów ratowniczych.
- Osoba po kursie BLS: oddechy ratownicze.
- Osoba nieprzeszkolona: tylko uciśnięcia klatki piersiowej.
Użycie automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED).
Kwestie związane z bezpieczeństwem resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO).

Czynności te realizowane są według uporządkowanego algorytmu BLS, który stanowi sekwencję trzech następujących po sobie etapów:

OCEŃ – ocena sytuacji i stanu poszkodowanego.
ZADZWOŃ – wezwanie służb ratowniczych.
RKO – wdrożenie podstawowych czynności resuscytacyjnych.

ALS (Advanced Life Support) – zaawansowane zabiegi resuscytacyjne.

Zaawansowane zabiegi resuscytacyjne (ALS) stanowią zestaw specjalistycznych procedur medycznych wdrażanych w ramach ratownictwa przedszpitalnego i szpitalnego. Wykonywane są one przez wysoko wykwalifikowany zespół ratownictwa medycznego, w skład którego wchodzą ratownicy medyczni, lekarze systemu oraz pielęgniarki posiadające specjalizację w dziedzinie anestezjologii, intensywnej terapii lub ratownictwa medycznego.

Do kluczowych interwencji w ramach ALS należą między innymi:

Dożylne lub doszpikowe podawanie leków przyspieszających powrót spontanicznego krążenia (np. adrenalina, amiodaron).
Przywrócenie i utrzymanie drożności dróg oddechowych poprzez wykonanie intubacji dotchawiczej.
Monitorowanie parametrów życiowych (EKG, ciśnienie tętnicze, wysycenie krwi tlenem, kapnografia).

Skróty w ratownictwie pediatrycznym (PBLS, PALS).

Ze względu na różnice anatomiczne i fizjologiczne dzieci w porównaniu z osobami dorosłymi, w ratownictwie pediatrycznym stosuje się odrębne algorytmy postępowania oraz dedykowane skróty:

PBLS (Pediatric Basic Life Support) – podstawowe zabiegi resuscytacyjne u dzieci.
PALS (Pediatric Advanced Life Support – zaawansowane zabiegi resuscytacyjne u dzieci.

Trójkąt SOS – wstępna ocena dziecka na wejściu.

ŚWIADOMOŚĆ
ODDECH
SKÓRA

ŁAŃCUCH PRZEŻYCIA – kluczowe znaczenie dla świadka zdarzenia.

Łańcuch przeżycia to sekwencja interwencji warunkująca przeżycie w nagłym zatrzymaniu krążenia. Zgodnie z algorytmem postępowania według wytycznych ERC 2025, jego ogniwa obejmują:

Wczesne rozpoznanie i wezwanie pomocy, aby zapobiec zatrzymaniu krążenia.
Wczesna RKO i defibrylacja, aby chronić mózg i przywrócić krążenie.
Zaawansowane zabiegi i opieka poresuscytacyjna, aby zoptymalizować funkcję mózgu i serca.
Przeżycie i powrót do zdrowia, aby przywrócić jakość życia.

Bez natychmiastowej reakcji świadka zdarzenia, nawet najlepszy personel medyczny ma ograniczone możliwości. Szybkie wezwanie pomocy medycznej oraz wczesne rozpoczęcie RKO – nawet jeśli osoba ratująca nie robi tego idealnie – daje poszkodowanemu większą szansę na przeżycie niż czekanie na przyjazd zespołu ratownictwa medycznego (ZRM), który przeprowadzi ją perfekcyjnie, ale zbyt późno.

ABC w pierwszej pomocy – co powinien zrobić świadek zdarzenia?

A – udrożnić drogi oddechowe (odchylenie głowy, wysunięcie żuchwy).
B – ocena oddechu (słyszę, widzę, czuję – przez 10 sekund).
C – Jeśli oddech jest prawidłowy, należy ułożyć poszkodowanego w pozycji bezpiecznej. Jeśli nie oddycha, niezwłocznie rozpocząć Resuscytację Krążeniowo-Oddechową (RKO).

ABCDE – algorytm badania wstępnego pacjenta

W codziennej praktyce ratownictwa medycznego kluczowym skrótem jest ABCDE – algorytm badania pacjenta.

A (Airway) – drożność dróg oddechowych (np. język, ciało obce).
B (Breathing) – oddychanie (częstość, objętość, wysiłek oddechowy, natlenowanie)
C (Circulation) – krążenie (tętno, EKG, perfuzja oddechowa, wypełnienie tętna, obciążenie wstępne, ciśnienie tętnicze)
D (Disability) – ocena zaburzeń świadomości ( skala ACVPU, skala GLASCOW, źrenice, glikemia).
E (Exposure) – ekspozycja pacjenta (pełne badanie przedmiotowe oraz profilaktyka hipotermii).

ACVPU – ocena przytomności

Do oceny przytomności poszkodowanego w ratownictwie wykorzystywana jest skala ACVPU.

A (Alert) – przytomny w pełnym kontakcie.
C (Confusion) – splątany.
V (Responce to voice) – reagujący na głos.
P (Responce to pain) – reagujący na ból.
U (Unresponsive) – niereagujący.

GSC – skala GLASCOW

W przypadku bardziej szczegółowej i ilościowej oceny zaburzeń świadomości, zwłaszcza u pacjentów po urazie głowy lub z podejrzeniem udaru mózgu, ratownicy medyczni stosują Glascow Coma Scale (GSC). Skala ta ocenia trzy kategorie:

Otwieranie oczu (od 1 do 4 pkt).
Odpowiedź słowną (od 1 do 5 pkt).
Odpowiedź ruchową (od 1 do 6 pkt).

Łączny wynik w GSC może wynosić od 3 (głęboka śpiączka, brak jakiejkolwiek reakcji) do 15 (pacjent w pełni przytomny i zorientowany auto i allopsychicznie. Wynik 13-14 punktów wskazuje na lekkie zaburzenia świadomości, 9-12 punktów na umiarkowane, a 8 lub mniej punktów oznacza ciężkie uszkodzenia mózgu i często kwalifikuje pacjenta do natychmiastowej intubacji oraz zabezpieczenia dróg oddechowych.

SAMPLE – wywiad z poszkodowanymi i świadkami zdarzenia.

Gdy pacjent jest przytomny lub obecni są świadkowie, ratownik zbiera wywiad SAMPLE.

S (Symptoms) – dolegliwości.
A (Allergies) – alergie.
M (Medicines) – przyjmowane leki.
P (Past medical history) – przebyte choroby (zawał, udar, cukrzyca, padaczka).
L (Last meal) – ostatni posiłek (kiedy jadł/pił?).
E (Events) – ‘’co się stało?’’ – wydarzenie poprzedzające wypadek.

RTWO – schemat stosowany w ratownictwie medycznym do szybkiej i kompleksowej oceny wydolności oddechowej pacjenta.

R (Rate) – częstość oddechów na minutę.
T (Type) – ocena głębokości i regularności oddechu.
W (Work) – obecność dodatkowych mięśni
O (Oxygenation) – saturacja (SpO2)

NRS – skala bólu

NRS (Numerical Rating Scale) – numeryczna skala bólu, która pozwala monitorować skuteczność leczenia przeciwbólowego pacjenta.

0 – brak bólu
1-3 – ból łagodny
4-6 – ból umiarkowany
7-9 – ból silny
10 – ból do niezniesienia

OLDCARD – rozszerzony wywiad dotyczący bólu lub dolegliwości pacjenta

Wywiad OLDCARD jest stosowany przez zespoły ratownictwa medycznego u pacjentów przytomnych, pozostających w kontakcie werbalnym. Umożliwia on szczegółową charakterystykę dolegliwości bólowych, co ma kluczowe znaczenie w różnicowaniu stanów nagłych – na przykład ostrego zespołu wieńcowego od dolegliwości neuralgicznych.

O (Onset) – W jakich okolicznościach pojawił się ból i jak długo trwa?
L (Location) – Lokalizacja bólu?
D (Duration) – Czy ten ból narasta?
C (Character) – Jaki ma charakter?
A (Aggravating) – Czy są czynniki nasilające dolegliwości?
R (Radiation / Relieving) – Czy promieniuje? Czy są czynniki łagodzące dolegliwości?
D (Disability) – Czy są objawy które towarzyszą bólowi?

AT-MIST-ETA

Skrót AT-MIST-ETA stosowany jest w ratownictwie medycznym (zwłaszcza w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), podczas przekazywania pacjenta po urazie) jako standaryzowany raport do szybkiego i kompletnego zgłoszenia zespołowi szpitalnemu lub podczas komunikacji z dyspozytorem.

A (Age/all) – wiek / liczba ofiar.
T (Time) – czas od zdarzenia.
M (Mechanism) – mechanizm /okoliczności urazu.
I (Injuries) – podejrzenie obrażeń.
S (Signs) – objawy / stan przytomności / parametry.
T (Treatment) – zastosowane leczenie / uzyskany efekt.
ETA (Estimated time of arrival) – przewidywany czas przybycia do szpitala.

Podsumowanie

Skróty w ratownictwie medycznym stanowią niezastąpiony element komunikacji w sytuacjach zagrożenia życia. Ich standaryzacja, zgodna z wytycznymi ERC 2025, pozwala na szybkie i precyzyjne przekazanie informacji między świadkami zdarzenia, zespołami pogotowia ratunkowego a personelem szpitalnym.

Kluczową rolę odgrywają podstawowe zabiegi resuscytacyjne (BLS) – sekwencja czynności, którą powinien podjąć każdy świadek nagłego zatrzymania krążenia. Algorytm BLS (Oceń – Zadzwoń – RKO) kładzie nacisk na natychmiastowe uciskanie klatki piersiowej oraz użycie automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED). Nawet osoba bez kursu pierwszej pomocy może skutecznie prowadzić resuscytację krążeniowo oddechową (wyłącznie uciśnięcia). Dla osób przeszkolonych rekomenduje się oddechy ratownicze.

Kolejnym poziomem są zaawansowane procedury ratownicze (ALS), realizowane przez wykwalifikowane zespoły, obejmujące medyczne czynności ratunkowe. W pediatrii stosuje się algorytmy: PBLS oraz PALS.

W codziennej ocenie pacjenta ratownik wykorzystuje schemat ABCDE (drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie, zaburzenia świadomości, ekspozycja). Do oceny przytomności służy skala ACVPU, a do zbierania wywiadu – SAMPLE oraz OLDCARD do oceny bólu. Parametry oddechowe ocenia się według RTWO, natężenie bólu – NRS. W raportowaniu urazów stosuje się skrót AT-MIST-ETA.

Znajomość tych skrótów – zarówno przez personel medyczny, jak i świadków zdarzenia – znacząco podnosi szanse na przeżycie i powrót do zdrowia pacjenta. Nawet podstawowa wiedza z zakresu resuscytacji krążeniowo- oddechowej i kursu BLS może uratować życie, za nim na miejscu pojawi się profesjonalny zespół ratownictwa medycznego.