Suche i wtórne utonięcie – objawy u dzieci i dorosłych

Suche i wtórne utonięcie – co to jest i jak je rozpoznać?

Określenia „suche utonięcie” i „wtórne utonięcie” są często używane w języku potocznym do opisywania różnych sytuacji związanych z zaburzeniami oddychania po podtopieniu. Współczesna medycyna nie traktuje ich jednak jako odrębnych rodzajów utonięcia. Są to historyczne określenia odnoszące się do różnych mechanizmów zaburzeń oddychania, które mogą wystąpić po podtopieniu.

Utonięcie jest procesem prowadzącym do zaburzenia oddychania w wyniku zanurzenia lub immersji w cieczy i może mieć różny przebieg oraz nasilenie. W trakcie zdarzenia może dojść między innymi do aspiracji wody do dróg oddechowych, co może prowadzić do zaburzeń wymiany gazowej, niedotlenienia i niewydolności oddechowej. Dlatego po podtopieniu najważniejsze jest szybkie rozpoznanie zaburzeń oddychania i odpowiednia reakcja, niezależnie od tego, jak potocznie określa się dane zdarzenie.

U części osób podczas tonięcia może dojść do odruchowego skurczu krtani (laryngospazmu). Jest to mechanizm obronny, który ma ograniczyć przedostawanie się wody do dolnych dróg oddechowych. Jednocześnie skurcz krtani ogranicza lub uniemożliwia przepływ powietrza do płuc, prowadząc do niedotlenienia. W większości przypadków laryngospazm ustępuje samoistnie lub dochodzi do niewielkiej aspiracji wody.

Jeżeli podczas podtopienia dojdzie do aspiracji wody do dróg oddechowych, może rozwinąć się uszkodzenie pęcherzyków płucnych, stan zapalny lub obrzęk płuc. Następstwem tych zmian są zaburzenia wymiany gazowej i pogłębiające się niedotlenienie organizmu. Nasilenie objawów zależy od stopnia uszkodzenia płuc i ilości zaaspirowanej wody. W skrajnych przypadkach może wystąpić ostra niewydolność oddechowa, a nawet dojść do nagłego zatrzymania krążenia (NZK). W związku z tym, każda osoba po podtopieniu wymaga pilnej oceny medycznej.

Suche i wtórne utonięcie – objawy, których nie można ignorować!

Kluczowym problemem diagnostycznym w opisanych stanach jest to, że pierwsze objawy mogą pojawić się po pewnym czasie od opuszczenia wody. Osoba poszkodowana, zwłaszcza dziecko, może początkowo czuć się dobrze, a nawet wrócić do zabawy. Dlatego tak ważne jest, że jeżeli podczas pobytu w wodzie doszło do podtopienia, zachłyśnięcia lub zaburzeń oddychania, należy zwracać uwagę na stan poszkodowanego i ewentualne pojawienie się lub nasilenie niepokojących objawów.

Do najczęstszych objawów suchego utonięcia i objawów wtórnego utonięcia należą:

Uporczywy kaszel – to jeden z pierwszych i najbardziej charakterystycznych sygnałów ostrzegawczych, często pojawiających się już w krótkim czasie po zachłyśnięciu wodą.
Płytki, przyspieszony oddech oraz duszność, którym może towarzyszyć świszczący oddech – świadczą o narastającym obrzęku lub skurczu w obrębie dróg oddechowych.
Senność, apatia, zmęczenie i ogólne osłabienie – mogą być wynikiem narastającego niedotlenienia ośrodkowego układu nerwowego.
Ból w klatce piersiowej – szczególnie jeśli towarzyszą mu kaszel lub trudności w oddychaniu, wymaga oceny medycznej.
Zasinienie skóry, widoczne w obrębie twarzy i dłoni (sinica centralna) – to objaw zaawansowanego niedotlenienia.
Nudności, wymioty oraz zawroty głowy – często towarzyszą epizodowi zachłyśnięcia i mogą być mylone z objawami zwykłego zmęczenia.
Zaburzenia świadomości – od splątania po całkowitą utratę przytomności. Jest to stan zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej reakcji.

Wystąpienie któregokolwiek z wymienionych objawów wymaga pilnej oceny medycznej. W zależności od stanu poszkodowanego należy niezwłocznie udać się na Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR) lub wezwać Zespół Ratownictwa Medycznego dzwoniąc na numer alarmowy 112 lub 999.

Szczególną ostrożność powinni zachować rodzice i opiekunowie małych dzieci. Podtopienie może mieć poważne konsekwencje, dlatego po takim zdarzeniu należy zwracać uwagę na ich stan i sposób oddychania. Dzieci są również bardziej narażone na wychłodzenie organizmu, co dodatkowo pogarsza rokowanie.

Suche utonięcie u dzieci – objawy, na które trzeba zwrócić uwagę, obejmują:

Nagłą zmianę zachowania – dziecko staje się apatyczne, marudne lub nadmiernie senne.
Niechęć do zabawy, brak energii.
Ból brzucha, głowy lub klatki piersiowej.
Przyspieszony, płytki oddech lub okresy bezdechu.

Po epizodzie zachłyśnięcia się wodą przez dziecko, nawet jeśli szybko odzyskało ono prawidłowy oddech i wydaje się być w dobrym stanie, należy uważnie monitorować jego stan oraz zwracać uwagę na ewentualne pojawienie się lub nasilenie niepokojących objawów. Mogą rozwinąć się nawet po kilku godzinach od zdarzenia. Zaburzenia oddychania rozwijające się po podtopieniu stanowią bezpośrednie zagrożenie życia.

Po jakim czasie występują objawy wtórnego i suchego utonięcia?

Niepokojące objawy mogą pojawić się bezpośrednio po zdarzeniu lub w kolejnych godzinach, dlatego ważne jest uważne obserwowanie stanu poszkodowanego. Większość objawów rozwija się w ciągu pierwszych kilku godzin po zdarzeniu, jednak nie ma jednej, ściśle określonej granicy czasowej, po której można uznać, że ryzyko całkowicie minęło. Jeżeli poszkodowany po opuszczeniu wody szybko wrócił do prawidłowego funkcjonowania, oddycha swobodnie i nie ma żadnych niepokojących objawów, nie należy również zakładać, że po 24 lub 72 godzinach wystąpi nagle tak zwane „wtórne utonięcie”. Jeśli jednak w kolejnych godzinach pojawią się nowe objawy lub dojdzie do pogorszenia stanu zdrowia, szczególnie w zakresie oddychania lub świadomości, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub wezwać Zespół Ratownictwa Medycznego. Nie ma dowodów naukowych potwierdzających istnienie nagłego pogorszenia zdrowia po kilku dobach u osoby podtopionej, która przez cały czas pozostawała całkowicie bezobjawowa.

Co robić w podejrzeniu suchego utonięcia?

Jeżeli dziecko lub osoba dorosła zachłysnęła się wodą, najważniejsze jest zachowanie spokoju i szybka ocena stanu poszkodowanego.

1. Oceń bezpieczeństwo i stan poszkodowanego

Upewnij się, że miejsce zdarzenia jest bezpieczne. Sprawdź, czy poszkodowany reaguje i czy prawidłowo oddycha.

Jeżeli osoba jest przytomna, ale ma trudności z oddychaniem lub pojawiają się inne niepokojące objawy, należy wezwać pogotowie ratunkowe i postępować zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

2. Jeżeli poszkodowany oddycha prawidłowo

Osobę przytomną należy obserwować i zapewnić jej komfort. Nie należy zmuszać jej do wysiłku ani pozostawiać samej, jeżeli po zdarzeniu w wodzie występują objawy.

Jeśli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha prawidłowo, należy udrożnić drogi oddechowe i ułożyć ją w pozycji bocznej bezpiecznej, jednocześnie kontrolując oddech – jeśli nie ma przeciwwskazań wynikających z podejrzenia urazu.

Szczegółowe informacje dotyczące oceny oddechu i postępowania z osobą nieprzytomną znajdziesz w artykule Jak udrożnić drogi oddechowe? oraz Pozycja bezpieczna – jak ułożyć poszkodowanego w pozycji bezpiecznej?

3. Jeżeli poszkodowany nie oddycha prawidłowo

Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny i nie oddycha prawidłowo, należy jak najszybciej wezwać pomoc, a następnie rozpocząć działania ratunkowe. W przypadku utonięcia wytyczne ERC 2025 zalecają wykonanie 5 początkowych oddechów ratunkowych, a następnie rozpoczęcie standardowej RKO. Jeśli dostępny jest AED, należy go użyć zgodnie z instrukcjami urządzenia. W przypadku utonięcia szczególne znaczenie mają oddechy ratunkowe, ponieważ pierwotnym problemem jest niedotlenienie.

Szczegółowe zasady postępowania w sytuacji zagrożenia życia po podtopieniu opisano w artykule Pierwsza pomoc tonącemu, Pierwsza pomoc u dzieci i niemowląt, NZK – nagłe zatrzymanie krążenia oraz Co to jest AED?

4. Nie próbuj „wylewać wody z płuc”.

Nie należy tracić czasu na próby usuwania wody z płuc poprzez odwracanie poszkodowanego, uciskanie brzucha czy wykonywanie innych nieskutecznych czynności. Priorytetem jest ocena oddechu, wezwanie pomocy, a w sytuacji NZK – rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej!

Co może dziać się w organizmie po zachłyśnięciu wodą?

W przypadku podtopienia może dojść do zaburzenia oddychania, a następnie niedotlenienia organizmu. Jeżeli woda przedostanie się do dróg oddechowych, może wpływać na prawidłową pracę płuc i wymianę gazową.

W cięższych przypadkach aspiracja płynu może prowadzić do uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za wymianę gazową, w tym pęcherzyków płucnych. Jednym z możliwych powikłań jest obrzęk płuc i pogorszenie utlenowania krwi. W zależności od stanu poszkodowanego zespół ratownictwa medycznego może wdrożyć odpowiednie leczenie, w tym tlenoterapię i inne metody wspomagania oddychania.

Więcej informacji o zastosowaniu tlenu w medycynie znajdziesz w artykule Tlenoterapia – leczenie tlenem – co warto wiedzieć?

Czy po podtopieniu zawsze trzeba jechać do szpitala?

Nie każdy kontakt z wodą oznacza konieczność hospitalizacji. Decyzja zależy od przebiegu zdarzenia i stanu poszkodowanego. Jeśli wystąpiły zaburzenia oddychania, utrata przytomności, zaburzenia świadomości lub inne poważne objawy, konieczna jest pilna ocena medyczna.

PODSUMOWANIE

Pojęcia suche utonięcie i wtórne utonięcie są nadal popularne, ale nie odpowiadają współczesnej terminologii medycznej. Nie oznacza to jednak, że objawy pojawiające się po podtopieniu można ignorować. Najważniejsze jest rozpoznanie zaburzeń oddychania i szybka reakcja na pogorszenie stanu poszkodowanego.

Szczególną uwagę należy zwrócić na uporczywy kaszel, duszność, świszczący oddech, ból w klatce piersiowej, zasinienie ust, zaburzenia świadomości oraz utratę przytomności. W przypadku wystąpienia ciężkich objawów wskazane jest wezwać Zespół Ratownictwa Medycznego i postępować zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

Najlepszą ochroną przed utonięciem jest profilaktyka. Najważniejszy jest nadzór nad dziećmi, bezpieczne korzystanie z kąpielisk i basenów, znajomość zasad pierwszej pomocy oraz odpowiednia edukacja dotycząca bezpieczeństwa nad wodą. W sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia liczą się przede wszystkim szybka ocena stanu poszkodowanego, wezwanie pomocy oraz prawidłowe działania ratunkowe.